00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Informacje ogólne
Stan Montana leży w północno zachodniej części Stanów Zjednoczonych Ameryki. Na północy graniczy z Kanadą (z prowincjami: Kolumbia Brytyjska, Alberta oraz Saskatchewan), na zachodzie z Idaho, na południu z Wyoming, a na wschodzie z Dakotą Północną i Dakotą Południową.

Nazwa stanu wywodzi się od hiszpańskiego słowa montaña oznaczającego górę, a region nazywany jest Stanem Skarbów, Krainą lśniących gór i Krainą nieba. Chociaż to właśnie z górami jest kojarzona, około 60% terytorium stanu pokrywa preria, wchodząca w skład Wielkich Równin.

Główne rzeki Montany to: Missouri, Milk, Flathead, Yellowstone, a cały stan przecinają tysiące pomniejszych rzeczek. Montana jest jednym z niewielu obszarów geograficznych na świecie, którego rzeki są tworzone przez fragmenty trzech głównych działów wodnych, i jest jedynym stanem, którego systemy rzeczne wpadają do Zatoki Hudsona, Oceanu Spokojnego i Zatoki Meksykańskiej.

Montana jest czwartym co do wielkości stanem USA, jednak liczba ludności ledwie przekracza milion, dlatego mamy do czynienia z regionem o niskiej gęstości zaludnienia - wynosi ona niespełna 2,39 osoby na kilometr kwadratowy.

Stolicą stanu jest Helena, miasto założone w 1864 roku, początkowo noszące nazwę Crabtown. Zamieszkuje je nieco ponad 30 tysięcy mieszkańców. Największym miastem jest Billings, zamieszkiwany przez 109 tysięcy osób.

Głównym językiem, który najczęściej usłyszymy w Montanie, jest oczywiście język angielski. Posługuje się nim aż 95% mieszkańców stanu. Poza nim usłyszymy tam jeszcze język hiszpański oraz niemiecki, a także języki i dialekty używane przez rdzennych mieszkańców.

Według danych z 2019 roku, 88,0% mieszkańców stanowi ludność biała (85,8% nie licząc Latynosów), 6,3% to rdzenna ludność Ameryki, 3,4% jest rasy mieszanej, 0,8% to Azjaci, 0,7% to Afroamerykanie, 0,02% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 3,8% ludności stanu.
Największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego (23,9%), irlandzkiego (14,0%), angielskiego (10,8%) i norweskiego (8,3%).

Wśród mieszkańców Montany nie ma jednej, dominującej grupy wyznaniowej. Chrześcijanie stanowią 65% społeczeństwa (z czego katolicy to 17%), brak religii deklaruje 30% ludności, a 2% to religie rdzennych mieszkańców. Północny obszar stanu, wzdłuż granicy z Kanadą, został zasiedlony przez niemieckich huterytów. Pozostało kilkadziesiąt ich społeczności, w których powszechnie mówi się po niemiecku

Gospodarka stanu opiera się na rolnictwie, górnictwie i przemyśle drzewnym. Bardzo duże znaczenie ma także przemysł turystyczny.

Montana znana jest z obfitych zasobów naturalnych i mineralnych, w tym węgla (30% zasobów USA), miedzi, złota, manganu, szafiru, srebra, ołowiu, ropy i cynku.

Dewiza stanu brzmi Oro y plata (złoto i srebro), a jego symbole to niedźwiedź brunatny, sosna żółta, lewizja, szafir, pstrąg oraz skowronek.

Stan dzieli się na 53 hrabstwa.
00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Klimat
Jako że Montana to naprawdę duży obszar, nic dziwnego, że natkniemy się tam na różne rejony geograficzne, a co za tym idzie, na różne warunki klimatyczne.

Na wschodzie kraju, gdzie rozciągają się doliny, panuje pustynny klimat kontynentalny, natomiast na zachodzie występują łagodne zimy i raczej chłodne lata.

Pomiędzy styczniem a majem pogoda jest dość niekorzystna. Maksymalna temperatura w maju to 12 stopni, przy licznych opadach deszczu oraz wysokim zachmurzeniu.

Od czerwca do września możemy liczyć na dobrą pogodę - rano temperatura nie spada poniżej 6 stopni, a średnio sięga do 24 stopni w ciągu dnia. Miesięczne opady deszczu są niewielkie, niebo jest przejrzyste.

Od września pogoda zaczyna się pogarszać - opady deszczu wzmagają się, nasila się także zachmurzenie, a temperatura zaczyna spadać. Zimy witają mieszkańców średnio -6 stopniami w ciągu dnia, choć oczywiście zdarzają się okresy, w których temperatura spada jeszcze bardziej.
00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Historia
Różne ludy tubylcze zamieszkiwały terytorium dzisiejszego stanu Montana od tysięcy lat - były to między innymi plemiona Wron, Cheyenne, Blackfeet, Kootenai czy Salish.

Europejscy, kanadyjscy i amerykańscy kupcy prowadzili handel futrami, handlując z rdzenną ludnością, zarówno we wschodniej, jak i zachodniej części tego, co miało stać się Montaną. Chociaż wzmożona interakcja między handlarzami a ludnością tubylczą często okazywała się opłacalna, nierzadko wybuchały konflikty, zwłaszcza wtedy, gdy interesy rdzennych mieszkańców były zagrożone, jak to było chociażby w przypadku plemienia Blackfeet. Rdzenną ludność regionu dziesiątkowały także choroby sprowadzone przez Europejczyków, na które nie byli odporni.

Pierwszą stałą osadą ludzi przybyłych z Europy na terenie dzisiejszej Montany była St. Mary's, założona w 1841 roku w pobliżu dzisiejszego Stevensville. W 1847 roku zbudowano Fort Benton jako najważniejszy punkt handlu futrami na rzece Missouri. W latach pięćdziesiątych XIX wieku osadnicy zaczęli przenosić się do dolin Beaverhead i Big Hole z Oregon Trail do doliny Clark's Fork.

Pierwsze złoto odkryto w Montanie w Gold Creek (w pobliżu dzisiejszego miasta Garrison), w 1852 roku. Gorączka złota w tym regionie rozpoczęła się na dobre od 1862 roku i przyciągnęła na ten obszar dziesiątki tysięcy górników. Produkcja złota w latach 1862-1876 osiągnęła 144 miliony dolarów, po czym srebro stało się jeszcze ważniejszym i liczniej wydobywanym surowcem.

Gdy osadnicy zaczęli zaludniać Montanę, doszło do sporów z rdzennymi Amerykanami, głównie o kontrolę nad terenami ziemskimi. W 1855 roku gubernator terytorialny Waszyngtonu, Isaac Stevens, wynegocjował traktat Hellgate między rządem Stanów Zjednoczonych a plemionami Salish, Pend d'Oreille i Kootenai z zachodniej Montany, który ustanowił granice narodów plemiennych. Traktat ratyfikowano w 1859 roku.

Pierwszym posterunkiem armii amerykańskiej założonym w Montanie był Camp Cooke, powstały w 1866 roku nad rzeką Missouri, oficjalnie w celu ochrony ruchu parowców do Fort Benton. Powstanie dodatkowych placówek miało jednak ukryte motywy, takie jak przejęcie kontroli nad terenami bogatymi w surowce i minerały, a to doprowadziło do otwartego konfliktu z rdzennymi mieszkańcami. Najbardziej osławionymi bitwami stały się Marias Massacre (1870), bitwa nad Little Bighorn (1876), bitwa o Wielką Dziurę (1877) oraz bitwa pod Niedźwiedzią Łapą (1877).
Ostatni odnotowany konflikt między armią amerykańską a rdzennymi Amerykanami miał miejsce w 1887 roku podczas bitwy pod Crow Agency. Rdzenni ocaleni, którzy podpisali traktaty pokojowe, byli na ogół zobowiązani do przeniesienia się do rezerwatów.

Kolejne działania Europejskich osadników, nazywanych już potocznie Amerykanami, godziły w interesy rdzennych mieszkańców i coraz bardziej spychały ich do rezerwatów. Pojawienie się torów kolejowych, powstanie licznych kopalni, zezwolenie na rzeź bizonów, czy kolejne ustawy o gospodarstwach rolnych odzierały plemiona z jakiejkolwiek kontroli czy sprawczości.

W lipcu 1889 roku mieszkańcy Montany zwołali trzecią konwencję konstytucyjną i stworzyli konstytucję zaakceptowaną przez lud oraz rząd federalny. 8 listopada 1889 roku prezydent Benjamin Harrison ogłosił Montanę 41. stanem związku. Pierwszym gubernatorem stanu był Joseph K. Toole. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Helena (stolica stanu) miała więcej milionerów na mieszkańca niż jakiekolwiek inne miasto w Stanach Zjednoczonych.

Gdy wybuchła I wojna światowa, Jeannette Rankin, przedstawicielka Montany i pierwsza kobieta w Stanach Zjednoczonych będąca członkiem Kongresu, głosowała przeciwko wypowiedzeniu wojny przez Stany Zjednoczone. Jej działania były szeroko krytykowane w Montanie, gdzie poparcie dla wojny i patriotyzmu było silne. W latach 1917–1918, z powodu błędnego obliczenia liczby ludności Montany, około 40 000 mieszkańców, czyli 10% populacji stanu, zgłosiło się na ochotnika lub zostało powołanych do sił zbrojnych.

Depresja ekonomiczna rozpoczęła się w Montanie po I wojnie światowej i trwała przez Wielki Kryzys aż do początku II wojny światowej. Spowodowało to wielkie trudności dla rolników, ranczerów i górników.

Zanim Stany Zjednoczone przystąpiły do II wojny światowej 8 grudnia 1941 roku, wielu mieszkańców Montany zaciągnęło się do wojska, aby uciec przed biedną i upadającą gospodarką. Kolejnych 40 000 mieszkańców dołączyło do sił zbrojnych w pierwszym roku po wypowiedzeniu wojny, a ponad 57 000 dołączyło przed jej zakończeniem.

W okresie zimnej wojny Montana stała się miejscem szkolenia w zakresie transportu powietrznego Wojskowej Służby Transportu Lotniczego Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych (1947). W grudniu 1959 roku Malmstrom AFB została wybrana na siedzibę nowego międzykontynentalnego pocisku balistycznego Minuteman I. Kiedy Sowieci usunęli swoje pociski z Kuby, prezydent John F. Kennedy powiedział, że Sowieci wycofali się, ponieważ wiedzieli, że ma „asa w rękawie”, odnosząc się bezpośrednio do pocisków Minuteman. Montana ostatecznie stała się domem dla największego pola międzykontynentalnych rakiet balistycznych w USA, obejmującego 61 000 km2.


00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Parki Narodowe
Na terenie Montany znajdują się trzy z pięciu wejść do najsłynniejszego i zarazem najstarszego na świecie, amerykańskiego Parku Narodowego Yellowstone, jednak to Park Narodowy Glacier jest nazywany Koroną Kontynentu.

Region ten był początkowo zamieszkany przez plemiona Blackfeet i Flathead, jednak po przybyciu europejskich kolonizatorów i wywieranej przez nich presji, wodzowie zrzekli się części ziem na rzecz rządu federalnego, a te stały się później częścią parku.

Glacier słynie z lodowców, jednak zmiany klimatyczne, jakie nastąpiły w ciągu ostatnich lat powodują, że dosłownie nikną one w oczach i za kilka lat może nie być ich już wcale. Jednak lodowce nie są jedynym atutem tego miejsca - znajdziemy tam także wyjątkową zieleń, jeziora o krystalicznie czystej wodzie oraz piękne wodospady.

Najwyższym szczytem w parku jest Mount Cleveland, osiągający wysokość 3190 m n.p.m. Ponadto w parku jest jeszcze 9 szczytów o wysokości co najmniej 3000 m n.p.m., ponad 100 szczytów wznosi się na wysokość co najmnie 2438 metrów.

Na terenie parku zidentyfikowano 1132 gatunki roślin. Dominują lasy iglaste, a ze względów klimatycznych, granica drzew we wschodniej części parku jest niemal 250 metrów niżej niż w części zachodniej.

Na terenie parku ostoję znajdują liczne gatunki zwierząt. Udokumentowano tu 67 gatunków ssaków, między innymi niedźwiedzie grizzly, wilki i kozły śnieżne, które są symbolem parku. Odnotowano również 260 gatunków ptaków. Ze względu na surowy klimat płazy i gady spotyka się wyjątkowo rzadko; do tej pory zidentyfikowano trzy gatunki gadów i sześć gatunków płazów. W wodach parku żyją 23 gatunki ryb.

Park zarządzany jest przez agencję federalną National Park Service, jest otwarty przez cały rok i odwiedzany przez około 2 miliony turystów rocznie.

00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Rdzenni mieszkańcy
W Montanie mieszka około 66 000 tysięcy rdzennych Amerykanów - liczne traktaty i ustawodawstwo federalne, w tym Indian Appropriations Act (1851), Dawes Act (1887) i Indian Reorganization Act (1934), umożliwiły utworzenie na terenie stanu ośmiu rezerwatów, obejmujących 12 narodów plemiennych.
  • Blackfeet Indian Reservation (1851) w Browning - plemię Blackfeet
  • Crow Indian Reservation (1868) - plemię Crow
  • Flathead Indian Reservation (1855) - skonfederowane plemiona Salish, Kootenai i Pend d'Oreille
  • Northern Cheyenne Indian Reservation (1884) w Lame Deer - plemię Cheyenne
  • Fort Belknap Indian Reservation (1888) w Fort Belknap - plemiona Assiniboine i Gros Ventre
  • Fort Peck Indian Reservation (1888) w Poplar - plemiona Assiniboine i Sioux,
  • Rocky Boy's Indian Reservation (1916) w pobliżu Box Elder - plemię Chippewa-Cree
  • Chippewa Indians (2020) w Great Falls - plemię Little Shell
To właśnie rdzenni mieszkańcy jako pierwsi zamieszkiwali tereny obecnej Montany, początkowo żyjąc z osadnikami z Europy w zgodzie, by później zostać przez nich zepchniętymi do rezerwatów. Na tych obszarach rdzenni mieszkańcy mogą pielęgnować swoją odrębność, kulturową tożsamość, wierzenia i tradycje, jednak dla wielu rezerwaty są symbolem zniewolenia przez białego człowieka. Nieco więcej o ich historii przeczytasz tutaj.

W 1891 r. rząd amerykański łożył na oświatę Indian stosunkowo niewielką sumę ok. 2 mln dolarów rocznie, a naukę pobierało w owym czasie około 18 tysięcy indiańskich uczniów. Nauka ta – w większości w położonych z dala od rodzinnych rezerwatów surowych szkołach z internatami – była obowiązkowa i przymusowa, a rdzenni mieszkańcy często opierali się jej, starając się zatrzymać dzieci w domu i nie pozwolić na zerwanie więzi rodzinnych i kulturowych. Praktyka ta – z niewielkimi modyfikacjami – trwała w USA i Kanadzie do II połowy XX w. i jest obecnie źródłem wytaczanych przez ofiary systemu procesów o odszkodowania z tytułu licznych przypadków dyskryminacji, prześladowań, maltretowania i molestowania dzieci w tych placówkach.

Dziś konstytucja Montany stanowi wyraźnie: „stan uznaje odrębne i wyjątkowe dziedzictwo kulturowe Indian amerykańskich i zobowiązuje się w swoich celach edukacyjnych do zachowania ich integralności kulturowej”. Jest to jedyny stan w USA, który ma taki zapis w swoim ustawodawstwie.
Każdy rezerwat w stanie ma w pełni akredytowany college plemienny. University of Montana był pierwszą instytucją w kraju, która aktywnie ułatwiała transfer studentów z takich placówek.

Dziś rdzenni mieszkańcy, mieszkający zarówno w USA jak i Kanadzie, mają pełnię praw obywatelskich zagwarantowanych konstytucją. Tereny zamieszkane przez lokalne społeczności zarządzane są przez wybieraną radę plemienną, która stanowi najwyższe prawo na podległym terytorium. Własne sądownictwo, system oświaty czy służby zdrowia również podlega ich bezpośredniej kontroli. Wciąż zajmują się m.in. rolnictwem, hodowlą zwierząt, rzemiosłem, handlem czy turystyką.

Rezerwaty w Montanie cechuje duża otwartość na gości z zewnątrz i liczne atrakcje turystyczne (pow-wow, rodeo, lokalne targi i pokazy folklorystyczne, galerie rzemiosła, itp.)
00 -
000 cm
konto specjalne
sapphire creek
Awatar użytkownika
opis
Meet me underneath that big Montana sky.

Przewodnik po Montanie
Ciekawostki
  • Przez Montanę przepływa najkrótsza rzeka świata, Roe, wpisana do księgi rekordów Guinnessa. Jej długość to zaledwie 67 metrów. Rzeka Roe swój początek ma u źródeł Giants, a kończy bieg wpływając do rzeki Missouri.
  • Spośród wszystkich stanów USA, to właśnie na terenie Montany występuje największa populacja niedźwiedzia brunatnego. To właśnie ten drapieżnik jest symbolem stanu.
  • Pod względem zajmowanej powierzchni Montana jest większa od Polski, jednak znajdują się tam zaledwie trzy miejscowości, w których mieszka więcej niż 50 tysięcy osób.
  • Zgodnie z danymi opublikowanymi w 2015 roku, 52,3% społeczeństwa Montany posiada broń palną. To jeden z najlepiej uzbrojonych stanów USA.
  • To właśnie w Montanie kobieta po raz pierwszy w historii Stanów Zjednoczonych pełniła rolę gubernatora. Była nią Jannette Rankin.
  • Każdego roku w Montanie organizowane są zawody w zjeździe na stołku barowym. Zgodnie z legendą, pewnego dnia w barze pojawiło się dwóch przyjezdnych narciarzy. Próbowali namówić lokalnych mieszkańców na zjazdowy pojedynek. Wówczas padła propozycja od pijanego gościa - zjedźmy, ale na stołku barowym. Wyścigi polegają na przymocowaniu stołka do nart, następnie przyjęcia solidnej dawki napoju wysokoprocentowego i podjęcia próby dojechania do mety bez wywrotki.
  • Prawo stanowe zakazuje samotnego połowu ryb zamężnym kobietom w niedziele. Kobiety niebędące w związku małżeńskim mają całkowity zakaz połowu ryb.
  • Najwyższym obiektem na terenie stanu jest First Interstate Center w Billings. Otwarty w 1985 roku biurowiec wznosi się na 83 metry i składa z 20 kondygnacji.
  • “Tufts-Love Rex”, gigantyczny szkielet Tyranozaura, został znaleziony w 2016 roku w Hell Creek w Montanie. Jest to jeden z zaledwie 15 praktycznie nienaruszonych szkieletów t-rexa i jeden z największych, jakie kiedykolwiek znaleziono.
  • Największy zaobserwowany płatek śniegu spadł podczas burzy w 1887 roku w Montanie; jego szerokość wymierzono na 15 cali.
  • Szafiry Yogo, występujące tylko w Montanie, są uważane za jedne z najlepszych szafirów na świecie. Ich chabrowy kolor daje im jeden z najbardziej prawdziwie niebieskich kolorów (bez obróbki).
  • Podczas II wojny światowej w Montanie wylądowało prawie 30 japońskich balonów. Nie spowodowały one jednak żadnych szkód w życiu ani mieniu.
  • Miasto Ekalaka w Montanie jest nazwane na cześć córki tego słynnego wodza, Siedzącego Byka.
Zablokowany